मासिक पाळी रजा धोरण कर्नाटक सरकारने सादर केले आहे. आता प्रश्न असा आहे की — हे धोरण खरोखरच प्रगतिशील (progressive step) आहे का? की फक्त दिखाव्यासाठी (symbolic gesture) आणले गेले आहे?
कर्नाटक हे देशातील पहिले राज्य बनले आहे ज्याने सरकारी आणि खाजगी दोन्ही क्षेत्रातील सर्व महिला कर्मचाऱ्यांसाठी दर महिन्याला एक दिवसाची सवेतन मासिक पाळी रजा (paid menstrual leave) मंजूर केली आहे.
हे धोरण शासकीय कार्यालये, शैक्षणिक संस्था, कारखाने आणि खाजगी कंपन्यांमधील महिला कर्मचाऱ्यांवर लागू होईल
त्यामुळे महिलांना वर्षभरात एकूण 12 दिवसांची मासिक पाळी रजा मिळणार आहे.
मात्र, या निर्णयावर चर्चा सुरू झाली आहे की — फक्त एका दिवसाची रजा पुरेशी आहे का? आणि हे धोरण आपले उद्दिष्ट पूर्ण करेल का?
या पावलाला मासिक पाळी आरोग्याला (menstrual health) एक वैध कार्यस्थळावरील (workplace) आरोग्यविषयक मुद्दा म्हणून स्वीकारणारे प्रगतिशील पाऊल मानले जात आहे.
हे लैंगिक समानतेच्या (gender equality) दिशेने टाकलेले एक प्रगतिशील पाऊल आहे.
हे धोरण घटनेत अंतर्भूत असलेल्या सकारात्मक भेदभावाच्या (positive discrimination) तत्त्वांशी सुसंगत आहे आणि दीर्घकाळात उत्पादकता (productivity) आणि कर्मचारी कल्याण (employee welfare) यात सुधारणा घडवेल.
निर्णयाचे चिकित्सक विश्लेषण (Critical Analysis)
मासिक पाळीचा अनुभव प्रत्येक महिलेसाठी वेगळा असतो. काही महिलांना या काळात थकवा, मूड स्विंग्स, मायग्रेन, जास्त रक्तस्राव असे त्रास होतात, तर काही महिलांना याचा परिणाम तुलनेने कमी होतो. कर्नाटकचे हे धोरण सर्व महिलांना एकाच चौकटीत (one-size-fits-all approach) ठेवते, अशी टीका तज्ञांकडून केली जात आहे. जेव्हा प्रत्येक महिलेचा अनुभव वेगळा असतो, तेव्हा सर्वांसाठी एकसारखा नियम कसा लागू करता येईल?
केवळ अंधाधुंध “एक दिवस रजा” देण्याऐवजी, महिलांसाठी वेलनेस तपासणी (wellness check-up) किंवा आरोग्य सहाय्य प्रणाली उपलब्ध करून देणेही आवश्यक आहे.
नियोक्त्यांच्या (employers) दृष्टीकोनातून पाहता, जर अशी धारणा तयार झाली की महिला कर्मचारी वारंवार रजा घेतील, तर त्यांना महत्त्वाच्या किंवा नेतृत्वाच्या भूमिका (leadership roles) देताना नियोक्ते कचरू शकतात.
लक्ष केवळ रजा देण्यावर नसून, महिलांना मासिक पाळीदरम्यान अधिक चांगल्या सुविधा आणि कामाचे अनुकूल वातावरण (supportive workplace) मिळावे, यावर केंद्रित असले पाहिजे — म्हणजेच प्रतिकारात्मक उपाय (reactive leave) नव्हे, तर सुविधाजनक व्यवस्थापनात्मक दृष्टिकोन (proactive support) आवश्यक आहे.
